Kullanılabilirlik İlkeleri

Geliştirilen KAMIS Rehberi; “İnternet Sitelerinde Kullanılabilirlik ve Erişilebilirlik Rehberi”, “Kullanılabilirlik İlkeleri Rehberi”, “Erişilebilirlik İlkeleri Rehberi” ve “Kamu İnternet Siteleri Mevzuat Bilgileri Rehberi” ve ”Teknoloji Rehberi” olmak üzere 5 ayrı alt rehbere ayrılarak kamu kurumlarının hizmetine sunulmuştur.

KAMİS Rehberi’nin bu alt rehberinde; internet sitesi arayüzlerine yönelik dikkat edilmesi gereken temel özelliklerden ve arayüzler geliştirilirken yerine getirilmesi beklenen kullanılabilirlik ve görsel tasarım ilkelerinden bahsedilmektedir. Rehber; Kategori, İlke, Açıklama, Yönergeler, Referanslar, Faydalı Kaynaklar, Örnekler, Önem Derecesi ve Etiketler olmak üzere 9 bölümden oluşmaktadır.

  • İlke bölümünde, ilgili başlığı özetleyen açıklayıcı bir cümle bulunmaktadır.
  • Önem Derecesi, ilkenin internet sitesi kullanılabilirliği göz önünde bulundurulduğunda diğer ilkelerden ne kadar önce değerlendirilmesi gerektiğini ifade eder. İlkenin bulunduğu sayfanın sağ üstünde yıldızlarla ifade edilmiştir.
  • Açıklama bölümünde, ilkenin daha kolay anlaşılması için gerekli ifadeler yer almaktadır.
  • Yönergeler bölümünde araştırma bulguları sonuçları gibi detaylı bilgilendirmeler ile ilkenin uygulanmasını kolaylaştırmak için detaylı bilgiler yer almaktadır.
  • Örnek bölümünde, ilkeye yönelik kamu kurumlarının internet sitelerinden olumlu ve / veya olumsuz örneklere yer verilmektedir.
  • Referanslar bölümünde TS EN ISO 9241-151 ve WCAG 2.0 standartlarında karşılık gelen kriter numaraları verilmektedir.
  • Faydalı Kaynaklar bölümünde ilkeyle alakalı yapılan araştırmalar, uluslararası çalışmalar vb. kaynaklar bulunmaktadır.
  • Etiketler bölümünde ilke ile benzerlik gösteren diğer ilkelere kolaylıkla ulaşmak için kullanılan etiket sözcükleri yer almaktadır.

İnternet sitelerinin ana sayfası, kullanıcılara sitenin genel amacını ve sunulan temel hizmetleri göstermesi açısından önemlidir. İyi tasarlanmış bir ana sayfa kullanıcıların internet sitesi hakkındaki ilk izlenimlerini olumlu olarak etkileyecektir.

Ana sayfa ilgili kurumdan beklenen temel özellikleri kullanıcılara sunmalıdır. Örneğin, bir hastane sitesine kullanıcılar genel olarak doktor bilgisi, poliklinik bilgisi veya randevu alma gibi işlemler için girmektedirler. Ana sayfasında bu işlemlere kolayca ulaşım sağlamayan hastane siteleri kullanıcılara etkili bir şekilde hitap etmemektedir. Ana sayfada sitenin genel amacı kullanıcılar ile paylaşılmalıdır. İnternet sitesinde yer alan hizmetlere ve içeriklere ana sayfadan kolaylıkla ulaşılmalıdır. Ayrıca, ana sayfa internet sitesinin her yerinden ulaşılabilir olmalıdır.

Ana Sayfa bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

İnternet sitelerinin genelinde kullanıcıların anahtar kelime ya da kelimeler girerek arama yapabileceği arama alanları bulunmaktadır. Arama alanlarına girilen kelimeler ile eşleşen sayfaların yer aldığı sonuçlar liste halinde kullanıcılara sunulmaktadır.

Arama alanları tasarlanırken sitenin içerik ve kapsamı ile birlikte hedef kitlenin ihtiyaçları ve kullanım alışkanlıkları göz önünde bulundurulmalıdır. Arama alanları ile farklı türde bilgilerin farklı biçimlerde aranabilmesine olanak sağlamalı, kullanıcıların hızlı ve doğru bir şekilde arama sonuçlarına ulaşabilmesi sağlanmalıdır. Kurum internet sitelerinde siteye özel bir arama motoru geliştirilmesi ya da Google, Bing veya Yandex gibi mevcut arama motorlarının entegrasyonu düşünülebilir.

Arama bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

İnternet sitesinin kolay ve en az hata ile kullanılmasını sağlamak amacıyla analiz, tasarım ve geliştirme süreçlerinde sitenin kullanılabilir olarak tasarlanması için gerekli çalışmalar yapılmalıdır. İnternet sitesine farklı cihaz ve teknolojilerle erişim sağlanabileceği, sitenin farklı özelliklere sahip kullanıcılar tarafından kullanılabileceği göz önünde bulundurulmalıdır.

Aygıt Bağımsız Tasarım bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

Bağlantılar, kullanıcıları başka bir sayfaya ya da dokümana yönlendiren görsel ya da metin öğeleridir. Kullanıcılar, aradıkları bilgiye ulaşmak amacıyla bağlantılara tıklayarak sayfa içinde veya sayfalar arasında gezinebilirler. Bağlantıların etkin ve etkili bir şekilde kullanımını sağlamak için, bağlantı isimleri ya da görselleri anlamlı, ilişkili olduğu içerik hakkında bilgi veren ve birbiriyle tutarlı olacak şekilde tasarlanmalıdır. İnternet sayfalarında görsel öğe içeren bağlantılar kullanmak yerine metin içeren bağlantılar kullanmak, daha açıklayıcı ve anlaşılabilir olması nedeniyle tavsiye edilmektedir. Bağlantı içeren metin öğelerine yer verirken, ilgili metnin bağlantı olduğunu gösteren görsel ipuçları kullanılmalıdır.

Bağlantılar bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

Kullanıcıların çoğunun internet sitelerinde yer alan bilgilerin tamamını okumak yerine göz gezdirmeyi tercih ettiği bilinmektedir. Dolayısıyla, uygun olarak tasarlanmış ve doğru yerleştirilmiş sayfa içi başlıklar, kullanıcıların sayfa içeriğini hem kolay okuyabilmesini sağlar hem de hızlı gözden geçirebilmesine yardımcı olur. Tasarımcıların gerekli sayıda, tanımlayıcı ve kendine özgü başlıklar kullanması, kullanıcıların aradığı bilgiye doğru ve kolay bir şekilde erişebilmesi için önemlidir.

Başlıklar bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

İnternet sitesi üzerinden gerçekleştirilen hizmetler sırasında kullanıcılar kişisel bilgilerini paylaşabilmektedir. Bu gibi durumlarda, kullanıcıların bilgilerinin güvenli bir şekilde saklandığı ve izinsiz paylaşılmadığı bir platform tasarlanması kritik önem taşımaktadır.

Bilgi Güvenliği bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

İnternet sitesi içeriklerinin kurum politikası çerçevesinde belirlenmesi ve hedef kitlenin ihtiyaçlarına cevap verebilmesi gerekmektedir. Bu nedenle, içeriklerin tutarlı olacak şekilde ve kullanılabilirlik standartları temel alınarak oluşturulması beklenmektedir.

İçerik Politikasının Belirlenmesi bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

Kullanıcı odaklı tasarım, geliştirilen internet sitesinin hedef kitlenin ihtiyaçları göz önünde bulundurularak geliştirilmesi ve kullanıcıların internet sitesi geliştirme sürecinin her aşamasına dâhil edilmesi olarak ifade edilmektedir. İnternet sitelerinin temel amacı kullanıcıların hayatlarını kolaylaştırmak ve ihtiyaç duydukları işlemleri kolaylıkla gerçekleştirmelerini sağlamaktır. Dolayısıyla, internet siteleri geliştirilirken kullanıcılar sürecin merkezinde yer alacak şekilde çalışmalar yürütülmeli, site içerisinde yapılacak geliştirme ve düzenlemeler de yine kullanıcıların işlemlerini doğru, kolay ve hızlı yapabilmesi hedeflenerek gerçekleştirilmelidir.

Uluslararası Standartlar Örgütü’nün (ISO) tanımladığı 13407 numaralı standarda göre ise kullanıcı odaklı tasarım, geliştirilecek sistemin etkinlik ve verimliliğinin artırılması amacıyla, insan faktörü ve ergonomi bilgisini birleştiren yinelemeli (kendini tekrar eden) bir süreç olarak tanımlanmaktadır. ISO 13407’ye göre kullanıcı odaklı tasarım planlama, geliştirme, ölçme ve uygulama aşamalarından oluşmakta olup, kullanıcıların bu sürecin tamamına dâhil edilmesi gerekmektedir.

Kullanıcı Odaklı Tasarım bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

Kurum internet siteleri kullanıcılara kurum hakkında bilgi vermeli, kullanıcıların kurum ile iletişime geçebilmelerini sağlamalıdır. Bunun yanında, internet sitelerinde yer alan iletişim adresleri, formlar vb. aracılığı ile kullanıcıların soru, görüş ve önerilerini kuruma iletebilmesi imkânı sunulmalıdır.

Kurumsal İletişim bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

Mobil bilişim cihazları kullanıcılar arasında son yıllarda çok büyük kullanım oranlarına ulaşmıştır. Yurt içinde yapılan araştırmalara göre internet bankacılığı kullanıcılarının yaklaşık yarısının cep telefonu üzerinde mobil uygulama ya da mobil site aracılığı ile bankacılık işlemlerini yaptığı görülmektedir. Artan internet bağlantılı mobil kullanıcı oranı, gelişen cep telefonları ve tabletlerin yeteneklerinin önemli boyutta iyileşmesi kullanıcıları kullanımı çok daha pratik olan cep telefonları ile işlem yapmaya yöneltmektedir. Cep telefonlarının “sahip olunabilirlik” açısından toplumsal yaygınlığı daha yüksektir. Cep telefonları sayesinde daha önce bilişim ve internet teknolojilerinin erişemediği bir kitlenin de sunulan servislere erişmesi mümkün olmaktadır. Dolayısı ile günümüzde cep telefonunun, bir başka deyişle akıllı telefonun veya tablet yapısındaki mobil bilişim cihazlarının, nüfusun büyük bölümüne hitap etmek isteyen kurumlar tarafından dikkate alınması şarttır.

Mobil bilişim cihazların masaüstü cihazlardan önemli farklılıkları bulunmaktadır. Bunların en başında gelenler, yer ve zamandan bağımsız kullanım, cihazın çoğunlukla bir kişiye ait olması ve kimlik doğrulama amacıyla da kullanılması, görece sınırlı ekran boyutu, işlemci gücü, girdi birimleri ve ağ altyapısıdır.

Mobil bilişim, tanımı gereği yalnızca akıllı cep telefonlarını kapsamamaktadır. Tabletler, dizüstü bilgisayarlar ve akıllı taşınabilir internet cihazları ve klasik cep telefonları da mobil bilişim tanımı içerisine girmektedir. Ancak günümüzde çoğunlukla yaygınlaşma dikkate alındığında akıllı cep telefonlarının mobil bilişim cihaz kümesinin en önemli üyesi olduğu anlaşılmaktadır.

Gerek kamusal gerekse özel alanda kullanılan mobil internet uygulamaları iki ana alt başlıkta gruplandırılmaktadır. Bunların ilki mobil uygulamalar, ikincisi ise mobil internet siteleridir. Mobil uygulamalar kendi içinde platforma özgü (native) ya da çapraz platform (cross platform) olarak iki ayrı alt başlıkta gruplandırılır. Mobil internet siteleri ise sunucu tabanlı ve belirli şartlarda daha uygun olacağı öngörülen hizmetler için kullanılmaktadır. Genellikle çok sık kullanılan ve / veya cep telefonlarının birtakım karmaşık özelliklerini de kullanabilen (Örn. Navigasyon, kamera fonksiyonları vb.) hizmetlerin verilebilmesi için mobil uygulamalar daha çok tercih edilmektedir. Mobil uygulamaların bilişim sektörü tarafından kullanıcının makinasında yer edinmesi olarak değerlendirilmesi, kamu ve özel kurumları da kendi özel uygulamalarını yazmaya yöneltmektedir. Ancak veritabanı sorguları yüksek, sık içerik değişimine maruz kalan ve çok platformlu uygulamaların, tarayıcılar üzerinde çalıştırılması daha uygun olmaktadır.

Mobil cihazlar demografik özellikleri (Örn. Yaş, cinsiyet, meslek, bilgisayar kullanma durumu vb.) çok farklı olan kişiler tarafından kullanılabilmektedir. Bu sebeple, kamu kurumlarının mobil internet siteleri tasarlanırken kullanıcı profillerinin olabildiğince tamamına hitap etmesi hedeflenmelidir. İnternet sitelerinin masaüstü cihazlara uygun olarak tasarlanması ilgili sitenin mobil cihazlara da uygun olacağını göstermemektedir. Mobil cihazların teknik sınırlandırmaları ile kullanılabilirlik ve erişilebilirlik açısından farklılıkları dikkate alınarak mobile uygun bir site yapısının kurgulanması gerekmektedir. Mobil internet sitesi kurgulanırken, mobil cihaz üzerinden gerçek kullanıcılar (Örn. Büyük parmaklı kişiler, farklı yaş grupları, engelliler vb.) ile farklı bağlamlarda yürütülecek kullanıcı deneyimi çalışmaları gerçekleştirilmesi önemlidir.

Bu kılavuzda mobil internet siteleri öncelikli olarak ele alınmış, mobil erişimin özellikleri, arayüz geliştirme perspektifinde vurgulanmıştır. Bölüm içinde genel prensiplerin tekrarından mümkün olduğunca kaçınılmıştır. Bununla birlikte daha önceki kategorilerde yer alan genel site tasarım prensipleri mobil alanda da geçerlidir.

Mobil İnternet Sitesi bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

Site içerisinde kullanılan resimler, animasyonlar, videolar ve ses öğeleri doğru kullanıldıklarında, internet sitelerini zenginleştirmekte ve kullanıcılara iletilmek istenen mesajın daha etkin ve etkili bir şekilde verilmesine yardımcı olmaktadır.

Multimedya elemanları kullanılırken, bu öğeleri kullanıcıların daha kolay anlayabilmesi için etiketlerden faydalanılması gerekebilir. Multimedya öğelerinin kullanıcılar tarafından anlaşılıp anlaşılmadığı ya da amacına uygun kullanılıp kullanılmadığı, kullanılabilirlik testleri yapılarak incelenmelidir.

Multimedya Elemanları bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

İnternet sitelerindeki içeriklere kolay bir şekilde ulaşmanın en etkili yolu, etkin gezinim özelliği sunmaktır. Gezinim özelliklerinin kullanıcılara bulunduğu sayfa hakkında bilgi vermesi ve diğer sayfalara ulaşma imkânı sağlaması gerekmektedir. Başarılı gezinim özelliğine sahip internet sitelerinde kullanıcılar rahat bir şekilde sayfalar arasında geçiş yapabilirler. İnternet siteleri geliştirilirken kullanıcıların en az tıklama ile en kısa süre içerisinde istediği sayfaya ulaşması hedeflenmelidir. Gezinim özelliğinin yanı sıra site haritasının da sunulması kullanıcılara ulaşım kolaylığı sağlamaktadır.

Navigasyon bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

İnternet sitesine farklı cihaz ve teknolojilerle erişim sağlanabileceği, sitenin farklı özelliklere sahip kullanıcılar tarafından kullanılabileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Kullanıcıların sitedeki bilgiye hızlı bir şekilde ulaşmasını sağlamak ve bunun için çalışmalar yapmak gereklidir.

Performans Odaklı Tasarım bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

Geliştirilecek ya da güncellenecek olan internet sitesinin ana sayfasının ve tüm alt sayfalarının sade ve anlaşılabilir olmasına dikkat edilmelidir. İnternet siteleri temel görsel tasarım prensipleri göz önünde bulundurularak tasarlanmalı, sitenin tamamında içerik ve öğelerin yerleşimi açısından tutarlılık sağlanmalıdır. Sayfa yapısı oluşturulurken, kullanıcıların aradıkları bilgiye hızlı ve kolay bir şekilde ulaşabilecekleri yapılar tercih edilmelidir.

Sayfa Yapısı bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

Kullanıcılar, site isimlerini kullanarak internet sitesine erişim sağlayabilmektedir. İnternet siteleri oluşturulurken kurumun hizmet alanı ve bağlı olduğu üst kurumlar dikkate alınarak isimlendirme yapılması beklenmektedir.

Sitenin İsimlendirilmesi bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

İnternet sitelerinin kullanılabilirlik standartlarına göre geliştirilmesi kadar kullanılan geliştirme teknolojisinin kabiliyetleri de kritiktir. Güncel, yaygın kullanımı olan, kullanılabilirlik ve erişilebilirlik ilkelerinin rahatlıkla uygulanabildiği ve sitenin uzun ömürlü olmasını sağlayacak bir teknoloji seçimi yapılmalıdır.

Teknik ve Altyapısal Etkenler bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

Ekran tabanlı kontroller, kullanıcıların internet sitesi ile etkileşimini sağlamak için kullanılmaktadır. Bağlantılar, düğmeler, radyo düğmeleri, onay kutuları, açılır listeler ve veri giriş alanları da kullanıcıların etkileşimini sağlamak için kullanılan diğer öğelerdir. İnternet sitelerinde ekran tabanlı kontrollerin uygun bir biçimde ve gerekli olduğu yerlerde kullanılmasına dikkat edilmelidir.

Site içerisindeki düğmelerin ve veri giriş alanlarının kullanıcılar tarafından anlaşılabilmesi ve amacına uygun kullanılabilmesi için açık ve anlaşılır olacak şekilde isimlendirilmesi ve görsel olarak belirgin hale getirilmesi gerekmektedir.

Veri Girişi bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;

Kullanıcıların, internet sitelerinden etkin ve etkili bir şekilde faydalanabilmeleri için yazı tasarımının temel görsel prensiplere uygun olarak yapılması gerekmektedir. Yazı tasarımı, site içindeki diğer görsellerle ve başlıklarla uyumlu ve tutarlı olmalıdır. İnternet sayfalarındaki yazı tasarımı biçimlendirilirken, yaygın olarak bilinen fontlar tercih edilmeli, yazı rengi ve arka plan rengi arasındaki uyuma dikkat edilmeli, kullanıcıların okumasını ve anlamasını kolaylaştıracak tasarımlara yer verilmelidir.

Yazı Tasarımı bölümünde aşağıdaki ilkeler ele alınacaktır;